Budyń waniliowy to deser mleczny o gładkiej, kremowej konsystencji i charakterystycznym smaku uzyskanym dzięki wanilii lub substytutom aromatycznym. Występuje najczęściej w formie proszku do rozpuszczenia w mleku lub jako gotowy produkt chłodzony. Spotyka się go również pod nazwami: krem waniliowy, deser budyniowy lub pudding waniliowy (w wersji anglosaskiej). Powszechnie stosuje się go jako samodzielny deser lub składnik innych potraw, np. ciast czy deserów warstwowych w szklankach. Cechuje się łagodnym smakiem i łatwością przygotowania.
Budyń waniliowy wywodzi się z tradycji kuchni europejskiej, szczególnie francuskiej i niemieckiej, w których desery mleczne z dodatkiem jajek i skrobi znane były już w XVI wieku. Współczesna forma budyniu instant spopularyzowała się w XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu spożywczego. Wcześniejszym odpowiednikiem był pudding lub włoska crema pasticcera. Z czasem zaczęto stosować wanilinę jako tańszy zamiennik naturalnej wanilii, co wpłynęło na dostępność i cenę produktu.
Budyń waniliowy to popularny składnik kuchni domowej i cukierniczej, wykorzystywany w deserach na zimno, ciastach warstwowych, pączkach i naleśnikach. Często stanowi nadzienie do tart, rurek z kremem czy kremówek. Używa się go zarówno w kuchni polskiej, jak i w kuchniach środkowoeuropejskich, niemieckiej oraz w przepisach dla dzieci. W nowoczesnej gastronomii bywa składnikiem deserów typu fusion lub dodatkiem do musów i lodów.
Proszek budyniowy należy przechowywać w suchym, chłodnym i zacienionym miejscu, w szczelnie zamkniętym opakowaniu, z dala od intensywnie pachnących produktów. Gotowy budyń waniliowy przechowuje się w lodówce i najlepiej spożyć go w ciągu 2 dni od przygotowania. Nie zaleca się jego zamrażania, ponieważ po rozmrożeniu zmienia się konsystencja – staje się mniej kremowa i może się rozwarstwiać. W warunkach przemysłowych możliwe jest głębokie mrożenie przy zastosowaniu odpowiednich stabilizatorów.
